Spurt og svarað um vaktavinnu

Betri vinnutími í vaktavinnu

Kerfisbreytingin í vaktavinnu tekur gildi 1. maí 2021. 

Helstu breytingarnar sem felast í hinu nýja skipulagi vinnutíma vaktavinnufólks eru að vinnuvikan styttist úr 40 í 36 virkar stundir og launamyndun vaktavinnufólks tekur mið af fleiri þáttum en áður. Í nýju launamyndunarkerfi er lögð áhersla á aukið vaktaálag og aukið vægi vakta utan dagvinnumarka og þá er einnig greiddur sérstakur vaktahvati sem tekur mið af fjölbreytileika vakta og fjölda mætinga starfsfólks. Breytingarnar eru til þess fallnar að koma betur til móts við áhrif vaktavinnu á heilsu, líðan og öryggi og koma til móts við kröfur stéttarfélaga um að erfiðara sé að vera í fullu starfi í vaktavinnu en í dagvinnu.

Markmið kerfisbreytinganna á vinnutíma vaktavinnufólks er að stuðla að betri heilsu og öryggi starfsfólks, auka möguleika þess til að samþætta betur vinnu og einkalíf og þannig gera starfsumhverfi vaktavinnufólks eftirsóknarverðara. Breytingunum er einnig ætlað að minnka yfirvinnu verulega, ýta undir aukinn stöðugleika í mönnun hjá stofnunum og vinnustöðum sem krefjast viðveru utan dagvinnutíma með betra skipulagi vinnutíma og þjónustu við almenning.

Leiðarljós kerfisbreytingarinnar eru:

  • auka öryggi starfsfólks og skjólstæðinga
  • vaktavinna verði eftirsóknarverðari
  • bæta samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs
  • vinnutími og laun taki betur mið af vaktabyrði og verðmæti staðins tíma
  • bæta andlega, líkamlega og félagslega heilsu starfsfólks
  • bæta starfsumhverfi
  • stytta vinnutíma
  • auka stöðugleika í mönnun
  • gera launamyndunarkerfi einfaldara og gagnsærra
  • draga úr þörf og hvata til yfirvinnu
  • auka hagkvæmni í nýtingu fjármuna
  • bæta gæði opinberrar þjónustu

Vaktavinnufólk hefur, öllu jafna, vinnuskyldu á rauðum dögum. Hver og einn starfsmaður hefur, fram að kerfisbreytingu í vaktavinnu, átt kost á að velja á milli þess að fá bætingu greidda fyrir helgidaga (yfirvinnu á þeim stórhátíðardögum sem hann vinnur ekki) eða helgidagafrí sem nemur 11 dögum (88 klst.) fyrir fullt starf á ári. Það tekur eitt almanaksár að safna upp helgidagafríi til að taka út árið á eftir og ávinnst helgidagafrí ekki fyrir alla rauða daga á ári heldur reiknast sem meðaltal rauðra daga á 400 ára tímabili.

Kerfisbreytingunni er ætlað að jafna árlega vinnuskyldu vaktavinnufólks sem vinnur á reglubundnum vöktum við árlega vinnuskyldu dagvinnufólks. Jöfnun vinnuskila kemur í stað helgidagafrís og bætingar.

Já, sérstakir frídagar greiðast á 55% álagi frá kl. 08-24 og á 75% álagi frá kl. 00-08 en stórhátíðardagar greiðast á 90% álagi eins og áður að undanskildum aðfangadegi frá kl. 16-00, jólanótt frá kl. 00-08, gamlárskvöldi frá kl. 16-00 og nýársnótt frá kl. 00-08 sem greiðast á 120% álagi. 

Vægi vinnustunda virkar þannig að vinnustundir utan dagvinnumarka hafa mismikið vægi þegar vinnuskil eru reiknuð. Vinnustundir sem greiddar eru á 33,33% og 55% vaktaálagi hafa vægið 1,05 þannig að fyrir hverjar 60 mínútur eru taldar 63 mínútur upp í vinnuskyldu. Vinnustundir á 65% og 75% vaktaálagi hafa vægið 1,2 þannig að fyrir hverjar 60 mínútur eru taldar 72 mínútur upp í vinnuskyldu. Ólíkt vægi vinnustunda tekur mið af öryggi og heilsu starfsmanna. Fjöldi vinnustunda getur lægst orðið 138,7 klst. á mánuði eða sem samsvarar 32 klst. á viku.

Markmið vaktahvata er að umbuna því starfsfólki sem mætir oft til vinnu og vinnur fjölbreyttar tegundir vakta. Horft er til heilsu og öryggis starfsfólks og þjónustuþega og möguleika til að samþætta vinnu og einkalíf. Vaktahvatinn  á einnig að hvetja til þess að öryggissjónarmið séu höfð að leiðarljósi þegar vaktir eru skipulagðar og lengd þeirra sé hæfileg, með það að markmiði að bæta starfsumhverfi og auka gæði opinberrar þjónustu.

Vaktahvati greiðist sem hlutfall af mánaðarlaunum fyrir fjölbreytileika og fjölda vakta á launatímabili samkvæmt skipulögðum vöktum innan vinnuskyldu. Lágmarksfjöldi vinnuskyldustunda á hverju launatímabili utan dagvinnumarka (á 33,33%, 55%, 65% og 75% álagi) eru 42 vinnuskyldustundir. Vaktir eru flokkaðar í fjórar tegundir; dagvaktir, kvöldvaktir (33,33% álag), næturvaktir á virkum dögum (65% álag) og helgarvaktir (55% og 75% álag). Þá skal lágmarksfjöldi vinnuskyldustunda í hverri tegund vakta vera 15. Starfsmaður þarf að standa vaktir í tveimur til fjórum tegundum vakta, 14 sinnum eða oftar til þess að njóta vaktahvata.

Hlutfall vaktahvata miðast við eftirfarandi töflu.

Hlutfall vaktahvata

Gert er ráð fyrir því að yfirvinna minnki, starfshlutfall starfsfólks verði hærra og þannig megi ná fram meiri festu fyrir starfsfólk og starfsemi sem leiðir til aukins jafnvægis á milli vinnu og einkalífs.

Yfirvinna vaktavinnufólks verður tvískipt. Yfirvinna er greidd með tímakaupi, sem skiptist í yfirvinnu 1 og yfirvinnu 2. Tímakaup í yfirvinnu 1 er 0,9385% af mánaðarlaunum en tímakaup i yfirvinnu 2 er 1,0385% af mánaðarlaunum. Yfirvinna 1 verður greidd milli kl. 08 og 17 virka daga og yfirvinna 2  verður greidd eftir kl. 17 virka daga, um helgar og á sérstökum frídögum. Jafnframt skal greiða yfirvinnu 2 fyrir vinnu umfram 38,92 stundir á viku.

Áhrif á starfsfólk

Virði unninnar klukkustunda mun hækka hjá öllum. Hins vegar mun kerfisbreytingin skila sér með misjöfnum hætti til starfsmanna út frá fjölda stunda sem unnin er utan dagvinnumarka og fjölbreytileika vakta.

Vaktavinnufólk í 100% starfi mun standa í stað í launum eða hækka. Jafnframt mun vinnutími þeirra styttast að lágmarki um 17,3 klst. að meðaltali á mánuði. Starfsmönnum í hlutastarfi verður gert kleift að hækka starfshlutfall sitt, að minnsta kosti sem nemur styttingu vinnuviku (u.þ.b. 11%) svo styðja megi við forsendur kerfisbreytingarinnar. Því er gert ráð fyrir að allir starfsmenn í hlutastarfi, sem hækka við sig starfshlutfall og vinna sama vinnumagn og áður hækki í launum.

Markmið kerfisbreytinganna er að stuðla að betri heilsu og auknu öryggi starfsfólks og auka möguleika til að samþætta betur vinnu og einkalíf.

Breytingarnar hafa það í för með sér að betra er að vera í hærra starfshlutfalli en að taka tilfallandi yfirvinnu. Ástæður þess eru m.a.:

  • Vaktaálag hækkar á næturvöktum, 65% vaktaálag á nóttinni virka daga og 75% um helgar. Tímakaup með 65% álagi eða 75% álagi er hærra en tímakaup í yfirvinnu.
  • Vægi vinnustundar eykst utan dagvinnutíma í föstu starfi, innan vinnuskyldu. Vægi hverrar vinnustundar á álagi 33,33% og 55% er metið á 1,05 og vægi vinnustundar á álagi 65% og 75% er metið á 1,2.
  • Vaktahvatinn tekur mið af vinnuskyldustundum en ekki yfirvinnustundum. Vaktahvatinn eykst við aukið starfshlutfall og aukna vaktabyrði og getur hækkað mánaðarlaun um allt að 12,5%.
  • Yfirvinna er ekki föst í hendi og stýrist af þörfum starfsemi hverju sinni.
  • Yfirvinnutaxti er hærri þegar um fullt starf er að ræða milli kl. 08 og 17 virka daga.
  • Ekki er greitt sérstaklega fyrir kaffitíma í yfirvinnu eins og áður var.

Líkt og áður er vaktavinna skipulögð til samræmis við þarfir starfsemi hvers vinnustaðar. Starfsmenn eru ráðnir í ákveðið starfshlutfall en við upptöku kerfisbreytingarinnar hafa starfsmenn sem eru í hlutastarfi tækifæri til að hækka starfshlutfall sitt um a.m.k. 11%.

Horfa þarf á skipulag vinnutíma á hverri skipulagseiningu fyrir sig við innleiðingu kerfisbreytingarinnar. Mikilvægt er að umbótasamtal fari fram um skiplag vakta til að mæta kröfum starfseminnar eftir styttingu vinnuviku og auka virði kerfisbreytingarinnar fyrir starfsmenn.

Gert er ráð fyrir að þeir starfsmenn sem ekki eru í 100% starfi auki við sig starfshlutfall sem nemur a.m.k. 11%. Með því móti er gert ráð fyrirað ávinningurinn verði bæði fyrir starfsmenn og starfsemi, þ.e. starfsmenn fái hærri laun fyrir sama vinnumagn og áður og starfsemi meiri festu og bæti upp að hluta það mönnunargat sem myndast við styttingu vinnuviku vaktavinnufólks.

Markmið kerfisbreytinganna er að fá fleiri til að vinna hærra starfshlutfall í vaktavinnu en nú er og draga úr yfirvinnu. Með því að hækka vaktaálag, auka vægi vinnustunda utan dagvinnumarka og greiða vaktahvata fyrir fjölda mætinga og fjölbreytileika vakta er verið að hvetja starfsmenn í vaktavinnu til að hækka starfshlutfall sitt og draga úr breytilegri yfirvinnu. Markmið kerfisbreytingarinnar er einnig að gera vaktavinnu eftirsóknarverða.

Við kerfisbreytinguna er gert ráð fyrir að þeir starfsmenn sem ekki eru í 100% starfi auki starfshlutfall sitt um a.m.k. 11%. Með því móti er gert ráð fyrir að ávinningurinn verði bæði fyrir starfsmenn og starfsemi, þ.e. starfsmenn fá hærri laun og starfsemi meiri festu og bæti upp það mönnunargat sem skapast vegna styttingar vinnuvikunnar. Á þeim vinnustöðum þar sem flestir starfsmenn eru í 100% starfi gæti orðið þörf á að ráða inn fleiri starfsmenn.

Já, hér á síðunni er að finna vaktareikni sem gefur þér kost á að setja inn vaktirnar þínar skv. vaktskrá og launaforsendur til að gefa þér mynd af því hvaða áhrif nýtt vinnufyrirkomulag og launamyndunarkerfi í vaktavinnu hafa á kjör þín.

Vinnuvika starfsmanna í vaktavinnu fer úr 40 klst. á viku í 36 klst. á viku. Vinnuskil vaktavinnustarfsmanns voru 173,33 klst. á mánuði að jafnaði og fara í 156 klst. á mánuði. Því til viðbótar hafa starfsmenn sem vinna vaktir utan dagvinnutíma kost á að auka vægi vinnustundar sem nemur 3 mínútum fyrir hverja klst. á álagi 33,33% og 55% og 12 mínútur fyrir hverja klst. á álagi 65% og 75%. Starfsmaður sem er í fullu starfi og vinnur 50% af vinnutíma sínum á 65% og 75% álagi getur stytt vinnuskil sín á viku niður í allt að 32 klst. á viku eða að 138,7 klst. á mánuði.

Virði hverrar vinnustundar mun aukast við kerfisbreytinguna fyrir allt vaktavinnufólk. Vinni starfsmaður utan dagvinnutíma, að lágmarki 42 klst. á vaktaálagi á mánuði og er í fullu starfi mun hann hækka lítillega eða standa í stað. Sé starfsmaður í hlutastarfi og vinnur sannarlega utan dagvinnumarka sem nemur 42 klst. á mánuði og vinnur sama vinnumagn og áður mun hann hækka í launum.

Nei. Það er ekki gert ráð fyrir að starfsfólk geti fengið styttinguna greidda.

Áhrif á stofnanir og vinnustaði

Gert er ráð fyrir því að yfirvinna minnki, starfshlutfall starfsfólks verði hærra og þannig megi ná fram meiri festu fyrir starfsfólk og starfsemi sem leiðir til aukins jafnvægis á milli vinnu og einkalífs.

Yfirvinna vaktavinnufólks verður tvískipt. Yfirvinna er greidd með tímakaupi, sem skiptist í yfirvinnu 1 og yfirvinnu 2. Tímakaup í yfirvinnu 1 er 0,9385% af mánaðarlaunum en tímakaup i yfirvinnu 2 er 1,0385% af mánaðarlaunum. Yfirvinna 1 verður greidd milli kl. 08 og 17 virka daga og yfirvinna 2  verður greidd eftir kl. 17 virka daga, um helgar og á sérstökum frídögum. Jafnframt skal greiða yfirvinnu 2 fyrir vinnu umfram 38,92 stundir á viku.

Endurskoðun vinnutímakafla kjarasamninga er gerð með það að markmiði að auka festu í starfsemi, draga úr yfirvinnu, hækka starfshlutfall starfsmanna og með því móti hækka föst laun starfsmanna. Með endurmati og endurúthlutun verðmæta er stefnt að því að auka hvata starfsfólks til að ráða sig í hærra starfshlutfall fyrir sama/hærra vinnuframlag og áður.

Gert er ráð fyrir að það starfsfólk sem ekki eru í fullu starfi skili áfram sama eða mögulega hærra vinnuframlagi en áður með samsvarandi hækkun starfshlutfalls. Með því móti er gert ráð fyrir að ávinningurinn verði bæði fyrir starfsfólk og starfsemi, þ.e. starfsfólk fái hærri laun og starfsemin meiri festu. Þar sem flest starfsfólk er í 100% starfi getur orðið þörf á að ráða inn nýtt starfsfólk. Með breytingunum er það von manna að vaktavinna verði eftirsóknarverðari.

Verið er að vinna að útfærslu á kerfum með það að markmiði að auka gegnsæi fyrir stjórnanda og starfsmann. Gert er ráð fyrir að þeirri vinnu verði lokið í janúar 2021. 

Með kerfisbreytingunni koma nýir launamyndunarhvatar sem allir taka mið af leiðarljósum verkefnisins öryggi, heilsu og jafnvægi. Þá er einnig hvatt til umbótasamtala á vinnustað til að ræða hvernig megi og hvort þurfi að breyta samsetningu vakta og þeim vaktakerfum sem hafa verið til staðar með það að leiðarljósi að markmið verkefnisins nái fram að ganga. Hvort vaktakerfi sé fast eða óskavaktakerfi/valfrjálst getur verið ólíkt milli vinnustaða og við þá ákvörðun þarf að taka mið af þörf starfseminnar á hverjum stað og mikilvægt að hafa starfsfólk með í ráðum. Rannsóknir hafa sýnt að óskavkaktir/valfrjálst vaktakerfi hentar vel í flestum aðstæðum.

 

Innleiðing og eftirfylgni

Þáttaka starfsfólks er nauðsynleg í umbótasamtölum sem eiga að fara fram á hverjum vinnustað. Nýja vaktavinnukerfið á að virka eins fyrir alla vinnustaði og er líklegt að á mörgum vinnustöðum þurfi að gera breytingar á vaktlínum eða skipulagi til þess að innleiða breytingarnar. Á vefnum betrivinnutimi.is verður handrit að umbótasamtali, þar sem nefnd eru dæmi um þær spurningar sem gott er að fara yfir í slíku samtali. Þá munu bæði stjórnendur og starfsfólk fá fræðslu um umbótasamtölin sem og fleiri þætti.
Verið er að skipuleggja fræðslu fyrir stjórnendur, vaktasmiði og launavinnslu. Fræðslan mun meðal annars innihalda kennslu á nýja kerfisvirkni. 

Greining á gögnum og starfsemi er 2. skrefið í ferli innleiðingar betri vinnutíma í vaktavinnu.

Markmið greiningarvinnunnar er að draga fram upplýsingar um gögn og starfsemistölur sem sýna mönnunarforsendur, skipulag vakta og þarfir starfseminnar. Til þess að ná fram slíkum markmiðum þarf meðal annars að:

  • Kortleggja núverandi vaktaskipulag og leggja mat á hvernig mönnun er niður á vikudaga og klukkustundir, hvenær álagspunktar eru, hvernig gætt er að jafnræði milli starfsfólks, hvenær núverandi skipulag leit dagsins ljós og hver aðdragandi þess var.
  • Greina þjónustu sem veitt er á vinnustað til að hægt sé að leggja mat á sveiflur í starfseminni og eiginleika hennar. 
  • Auka yfirsýn yfir starfsmannahópinn, samsetningu hans, hæfni hans og færni, meðalstarfshlutfall, veikindatíðni, starfsmannaveltu, samsetningu á vöktum og hversu marga þarf að þjálfa.
  • Sjá hvar tækifæri eru til að breyta samsetningu vakta og auka sveigjanleika með starfsemina og þjónustuna að leiðarljósi.
  • Leggja mat á hvernig hægt er að auka jafnræði milli starfsmanna a.t.t. vaktahvata og vægi vinnuskyldustunda annars vegar og í dreifingu vakta hins vegar.